مرگ یکی از سخت‌ترین موضوعاتی است که ذهن کودکان را به چالش می‌کشاند، به خصوص زمانی که والدینش را درگیر غم و اندوه فراوان می‌بینند. اما مرگ، یک بخش اجتناب‌‌ناپذیر زندگی است و کودکان می‌خواهند آن را درک کنند و از راه‌های طبیعی سوگواری کنند. نحوه صحبت درباره مرگ با کودک پیش‌دبستانی نیاز به شکیبایی و آگاهی دارد. در این مقاله از کودکت قرار است بیشتر با این موضوع آشنا شویم.

کودک پیش‌دبستانی چه درکی از مرگ دارد؟

صحبت درباره مرگ با کودک

    • کودکان پیش‌دبستانی از همان ابتدا با مسئله مرگ آشنا هستند؛ آنها در افسانه‌ها درباره مرگ می‌شوند و در نمایش‌ها و فیلم‌ها آن را می‌بینند یا با پرندگان و جانوران مرده در گوشه و کنار خیابان مواجه می‌شوند. ممکن است برخی از کودکان قبلا مرگ یکی از اعضای خانواده یا یک حیوان خانگی را تجربه کرده باشند. با این وجود برای صحبت درباره مرگ با کودک باید دانست که آنها در این سن فقط قادر به درک چند مفهوم کلیدی هستند. دکتر مایکل تاون (Michael Towne) متخصص کودکان که در زمینه خانواده‌های داغدیده و در مرکز پزشکی دانشگاه کالیفرنیای سانفرانسیسکو فعالیت دارد بر این باور است که کودکان کاملا نمی‌دانند که مرگ امری دائمی و اجتناب‌ناپذیر است و برای همه اتفاق می‌افتد.
    • آنها لزوما درک نمی‌کنند که مردن به این معناست که بدن انسان دیگر کار نمی‌کند. مهم نیست که چه قدر در این زمینه توضیح دهید، برخی از کودکان پنج ساله نمی‌توانند درک کنند که چه عاملی باعث مرگ می‌شود و ممکن است آن را امری برگشت‌پذیر و موقتی بدانند. حتی زمانی که پدر، مادر و خواهر و برادر آنها از دنیا رفته است، نمی‌توانند تصور کنند که این اتفاق ممکن است برای آنها هم بیفتد یا نه.

بیشتر بخوانید: چگونه با کودکان در مورد بلایای طبیعی صحبت کنیم؟

  • پنج ساله‌ها می‌توانند به روش‌های مختلفی واکنش نسبت به مرگ واکنش نشان دهند. اگر آنها ناگهان بی‌ملاحظه شده‌اند یا علاقه‌ای به مدرسه نشان نمی‌دهند یا دیگر به مدرسه نمی‌رود. او در تلاش برای درک این مسئله است که چرا اطرافیانش تا این حد اندوهگین و غمگین هستند. در اثر مرگ، جهان برای آنها تبدیل به جای غریب و بیگانه و بسیار متفاوت‌تر از قبل خواهد بود. همچنین ممکن است هیچ واکنشی نسبت به مرگ نشان ندهد یا واکنش‌های آنها بسیار متناوب و همراه با شادی‌های معمولی و بازی باشد.
  • همه کودکان به اندازه خودشان در فرآیند سوگواری قرار می‌گیرند اما نه در یک زمان. آنها ممکن است تا زمانی که احساس امنیت کنند، بروز این احساسات را حتی برای ماه‌ها به عقب بیندازند. به ویژه در صورتی که برادر، خواهر یا پدر و مادر خود را از دست داده باشند.
  • مثلا ممکن است کودک رفتار‌های عجیب و غریب از خود نشان دهد. مثلا با دقت هر چه تمام‌تر مراسم تشییع جنازه را اجرا کند یا نقش فردی را بازی کند که فوت شده است. نگران نباشید و اجازه دهید کودک احساسات خود را از این طریق تخلیه کند.

نحوه صحبت درباره مرگ با کودک پیش‌دبستانی

برخورد با سوگ در کودکان

    • هنگام صحبت درباره مرگ با کودک سوالات او را نادیده نگیرید؛ بسیار طبیعی است که کودک نسبت به موضوع مرگ کنجکاو باشد، حتی در صورتی که هنوز یکی از عزیزانش را از دست نداده باشد. زمان‌هایی که کودک کمتر تحت تاثیر فشار احساسی و عاطفی قرار دارد، بهترین موقعیت است تا او را برای مواجهه با چنین موقعیتی آماده کنیم.
    • سوالات خودتان را درباره مرگ مطرح کنید و از اینکه داستان‌هایی درباره مرگ حیوان خانگی یا پدربزرگ و مادربزرگ برای کودک بخوانید، نترسید.
    • پاسخ‌های ساده و کوتاه به کودک دهید. یک کودک پنج ساله قادر به درک یکباره تمام اطلاعات نیست. در این سن بهتر است برای صحبت درباره مرگ با کودک به جای اینکه او را با یک بحث پیچیده در مورد بیماری، گیج کنید، از این بگویید که فعالیت‌های جسمی فرد فوت شده است. توضیح دهید که فرد فوت شده دیگر نمی‌تواند راه برود، غذا بخورد، ببیند یا هیچ دردی را احساس کند.
    • مهم این است که بداند از این به بعد چه کسی قرار است از او مراقبت کند. مثلا اگر مادر او فوت شده چه کسی قرار است وقتی که به حمام می‌رود، از او مراقبت کند.
    • احساسات خود را بیان کنید، سوگواری نقش مهمی در التیام غم و اندوه ناشی از مرگ عزیزان است. البته کودک را با سوگواری‌های شدید نترسانید. اما احساسات خود را هم پنهان نکنید.
    • توضیح دهید که بزرگتر‌ها به دلیل غم و رنجی که دارند، گاهی گریه می‌کنند یا چون مادربزرگ را از دست داده‌اند، ناراحت هستند و احساس خوبی ندارند. کودکان بسیار نسبت به تغییرات خلق و خوی شما، آگاه هستند. اگر کودکان احساس کنند که مشکلی وجود دارد، اما شما در حال پنهان کردن آن هستید بیشتر نگران می‌شوند.

بیشتر بخوانید: ۱۳ عبارتی که هرگز نباید در صحبت کردن با کودک استفاده شود

    • هنگام صحبت درباره مرگ با کودک از کلمات گیج‌کننده و مبهم برای توصیف مرگ عزیزان استفاده نکنید. استفاده از واژه‌های خوابیده یا رفته کودک را بیشتر سردرگم می‌کند. در این صورت فکر می‌کند، شب‌ها در اثر خواب ممکن است بمیرد یا زمانی که شما برای خرید یا کار بیرون می‌روید، می‌میرید.
    • برای صحبت درباره مرگ با کودک دلایل آن را به سادگی برای فرزندتان بازگو کنید. بگویید «پدر‌بزرگ خیلی پیر بود و بدن او نمی‌توانست مانند گذشته کار کند». اگر پدربزرگ قبل از مرگ بیمار بود، اطمینان حاصل کنید که کودک تصور نمی‌کند که بر اثر سرماخوردگی و آنفولانزا می‌میرد. توضیح دهید که راه‌های مختلفی برای بیمار شدن وجود دارد و ما در برابر بیماری‌های خفیفی که معمولا به آن مبتلا می‌شویم، مقاوم هستیم.
    • در مورد خدا و بهشت با دقت صحبت کنید. توضیح مرگ و زندگی پس از مرگ بستگی به اعتقادات مذهبی شما دارد. اگر مفاهیمی مانند خدا و غیره وارد موضوع گفت و گوی شما شد، به چیزی که می‌گویید توجه کنید؛ زیرا کلماتی که به ظاهر برای آرام کردن کودک استفاده می‌شود، او را در نهایت گیج می‌کند.
    • اگر به کودک خود مثلا بگویید «پدربزرگ الان خوشحال است، چون در بهشت زندگی می‌کند» این سوال برای کودک به وجود می‌آید که چطور ممکن است با وجود خوشحالی پدربزرگ، بقیه در ناراحتی و غم به سر می‌برند. یا در صورتی بگویید که « پدربزرگ خیلی خوب بود؛ برای همین خدا او را با خود برد» این سوال در ذهنش مرور می‌شود آیا خدا او را هم مانند پدربزرگ خواهد برد یا اگر خوب باشم می‌توانم در بهشت همراه پدربزرگ زندگی کنم و اگر بد باشم همین جا کنار بابا و مامان می‌مانم.
    • چیزی را که مرتبط با این موضوع است، بیان کنید. اینکه «ما خیلی غمگین هستیم از اینکه پدربزرگ بین ما نیست و خیلی دلمان برای او تنگ می‌شود، اما خیالمان راحت است که خدا پیش اوست» بدون انتقال هیچ گونه نگرانی به کودکتان اطمینان خاطر می‌دهید.
    • خودتان را برای واکنش‌های مختلف کودک آماده کنید. آنها نه تنها ممکن است از مرگ عزیزشان در عذاب باشند، بلکه احساس گناه و خشم هم کنند. به خصوص در صورتی که فرد فوت شده یکی از اعضای نزدیک خانواده آنها باشد. حتی در صورتی که احساسش را واضح بیان نکند، یک کودک پیش دبستانی ممکن است فکر کند پرستارش به دلیل حسادت خودش نسبت به او فوت کرده است.
    • ممکن است کودک با پرسیدن سوالاتی ذهن شما را درگیر کنند. مثلا اینکه «حالا که سارا نیست، می‌توانم به اتاق قبلی خودم برگردم». خیلی به این سوالات حساسیت نشان ندهید. این‌ها فقط انعکاسی از ناتوانی کودک برای درک این موضوع است.
    • انتظار داشته باشید که موضوع به طور مرتب مطرح شود. آماده باشید تا سوالات مشابهی را به طور مرتب از کودک خود بشنوید و نشانه‌های سوگواری و غم و اندوه را ممکن است تا مدت‌های طولانی و برای سالها نشان دهد.
    • همانطور که آگاهی کودک از مرگ و مهارت‌های شناختی او توسعه می‌یابد، شروع به طرح سوالات جدیدی می‌کند. از اینکه راجع به مرگ برای قبلا به طور کامل توضیح نداده‌اید، نگران نباشید؛ زیرا این سوالات طبیعی است.
    • کودکان به روش‌های مختلف نیاز دارند تا برای عزیز فوت شده‌شان سوگواری کنند. ممکن است سن کودک برای حضور در مراسم تشییع جنازه مناسب باشد یا نه. حضور در این مراسم به کودک کمک می‌کند که راحت‌تر مرگ عزیز را بپذیرد به خصوص اگر شما توضیحات مناسبی راجع به این مراسم به او داده باشید.
    • اگر شما به عنوان مادر بر اثر سقط جنین فرزندتان را از دست داده‌اید، مطمئنا شما، همسر و فرزند پیش‌دبستانی‌تان فرآیند داغداری را سپری می‌کنید.
    • ممکن است نسبت به مرگ کودک سقط شده احساس گناه کند، به خصوص در صورتی که او نسبت به کودک از این جهات که همه به او توجه نشان می‌دادند، حسادت می ‌کرد. در این مورد او به کمک شما نیاز دارد تا درک کند این نوع مرگ، غیر‌معمول است؛ به ویژه در صورتی که برای فرزند‌دار شدن دوباره، تلاش کنید.
    • توضیح دهید نوزادانی که سقط می‌شوند، به اندازه کافی کامل نیستند که خارج از شکم مادر زنده بمانند. اجازه دهید که کودک با کشیدن یک نقاشی یا هدیه مخصوص با کودک سقط شده خداحافظی کنند.
    • سعی نکنید مرگ یک حیوان خانگی را کم اهمیت جلوه دهید. ممکن است این اولین برخورد کودکان با مرگ باشد و از مرگ حیوان خانگی بسیار غمگین شوند؛ زیرا یک سگ یا گربه خانگی ممکن است بهترین همدم و دوست کودک محسوب شود و عشق بدون قید و شرط را برای او به ارمغان آورد.
    • سعی نکنید که به او بگوید «ناراحت نباش». این جمله به او می‌آموزد که غم و اندوه، پسندیده و مناسب نیست. در عوض با او همدردی کنید.

بیشتر بخوانید: صحبت درباره مرگ با کودکان؛ چگونه با کودکان درباره مرگ صحبت کنیم؟

  • به او کمک کنید تا به پوشش‌های رسانه‌ای راجع به مرگ واکنش نشان دهد. به احتمال زیاد کودک از طریق اخبار و حوادث روز درباره مرگ و میر انسان‌ها اطلاعات متنوعی کسب می‌کند و به سرعت متوجه این واقعیت می‌شود که شما از این بابت نگران و ناراحت هستید.
  • برای او توضیح دهید و بگویید«مردم بسیار عصبانی هستند و در جایی دور در حال جنگ با یکدیگر‌اند» اما شما برای محافظت از او هر کاری انجام خواهید داد.
  • آیا تمام تلاشتان را برای بازگشت زندگی فرزندتان به حال عادی انجام می‌دهید؟ فراموش کردن فرزندتان و غرق شدن در غم و ناراحتی و کنار گذاشتن برنامه‌های معمول زندگی، کودک را آشفته می‌کند.
  • مطمئنا انتظار می‌رود که کودک در این موقعیت، ناراحت باشد، اما هر چه زودتر کودک به وضعیت عادی برگردد، به نفع او خواهد بود.
  • سعی نکنید همه چیز را درست کنید. اگر اخیرا به علت مرگ عزیز، در غم عمیقی به سر می‌برید هر تلاشی را برای کمک به کودک در این وضعیت انجام دهید؛ اما انتظار نداشته باشید که کامل باشید. جلوی فرزندتان گریه کنید و لزومی ندارد همان مرتبه اول به سوالات کودک پاسخ دهید.
  • در این شرایط، از دوستان و آشنایان خود کمک بگیرید. هر چه بیشتر به خودتان کمک کنید، کودک هم بیشتر احساس امنیت و آرامش می‌کند و آسان‌تر از این بحران عبور می‌کند.

صحبت درباره مرگ با کودک به طور اصولی و متناسب با سن، روحیات، سطح شناخت و آگاهی او نسبت به حوادث پیرامونش می‌تواند گره‌های این مسئله سوال‌برانگیز و پیچیده را آسان‌تر در ذهن او باز کند. اگر تجربه یا دانشی در این زمینه دارید، لطفا از طریق بخش نظرات این مقاله یا سایر شبکه‌های اجتماعی کودکت با سایر مخاطبان در میان بگذارید.